|
Article Excerpt
Ozet
Cinsiyet rolu yonelimi kavrami, kadinlarla erkekler arasindaki bireysel farkhhklarm, kadmlarm ve erkeklerin biyolojik olarak birbirlerinden farkh oluslann dayandmlmasl yaklasimi ile ortaya cikmistir. Her ne kadar kisilik ozellikleri ile biyolojik cinsiyet arasinda bir bag oldugu varsayiliyorsa da, biyolojik cinsiyetle bireylerin sahip olduklan nitelikler arasinda birebir tutarlilk oldugu ileri surulemez. Yani bir erkek kadinsi ozelliklere, bir kadin da erkeksi ozelliklere sahip olabilir. Bu noktada da ortaya androjenlik adi verilen cinsiyet rolu yonelimi cikar
Androjenligin ve diger cinsiyet rolu yonelimlerinin ele alindigi bu calismada, oncelilke 'biyolojik cinsiyet' ve 'toplumsal cinsiyet' kavramlari arasindaki ayrima yer verilecek, cinsiyet rolu yonelimlerini temelini olusturan toplumsal cinsiyet kahpyargdarl uzerinde durulacaktir. Ardindan da, androjenlik ve diger cinsiyet rolu yonelimleri ayrintiyla ele alnacak ve androjen bireylerle androjen olmayan bireyler (cinsiyet tiplemeli bireyler), simdiye dek gercelestirilmis olan arastirmalar cercevesinde cesitli bireysel ozellkler acisindan karsilastrilacaktir.
Anahtar Kelimeler toplumsal cinsiyet, cinsiyet rolu yonelimi, androjenlik, kalipyargi, toplumsal siniflandirma.
Giris
Insanlar, nesneleri oldugu gibi insanlari da, belirli bir takim ortak niteliklerini temel alarak gruplara ya da siniflara ayirarak, yani toplumsal siniflandirma yaparak, dis cervreden gelen yogun bilgi yukuyle bas etme yoluna giderler (Tajfel ve Forgas, 1981, s.114). Fiske ve Taylor, siniflandirma surecini bir tur bilissel cimrilik olarak adlandirmaktadir (Donmez, 1992, s.132). Cevremizdeki insanlara iliskin bilgi yukunu azaltmanin ve bu anlamda "bilissel cimrilik" yapmanin yolu da toplumsal siniflandirma surecinden gecer (Hewstone ve ark., 1996, s. 112).
Toplumsal siniflandirma, insanlar kendi baslarina birer birey olarak degil de bir toplumsal grubun uyesi olarak algilandiklarinda ortaya cikar. Bireyler, 'insanlar' olarak degil 'erkekler', 'kadinlar', 'beyazlar', 'yaslilar' diye adlandirilirlar. Cinsiyet, etnik ozelliker ve yas toplumsal siniflandirmanin temelleridir. Iki ya da daha fazla insan bir grup olarak algllandiginda, bu grup artik diger gruplardan ayri tutulur ve 'farkli' olarak ele alinir (Mackie, Hamilton, Susskind ve Rosselli, 1996, s. 41; Bilgin, 1996, s.76).
Cevremizdeki bireyleri, oncelike, en 'gorulebilir' ozelliklerini dikkate alarak siniflara ayirriz. Cinsiyet de 'gorulebilirlik' soz konusu oldugunda en ust siralan (belki de en ust sirada) yer alan ozelliktir. Bireyler, digerlerini kadinlar ve erkekler olarak siniflandirdiktan sonra, artik ayri birer grubun uyeleri olarak gordukleri bu bireylere iliskin bircok kalipyargi gelistirmekte, bu iki grubun uyeleri arasindaki bireysel farkliliklar abartilmakta, en onemlisi de, tumuyle biyolojik farkhhklara dayandirilmaktadir. Cinsiyet rolu yonelimi, bu yaklasima tepki olarak one surulmus, bit kavramdir ve bu kavrami aciklarken de oncelikle 'toplumsal cinsiyet' ve 'biyolojik cinsiyet' arasmdaki farka deginmek gerekmektedir.
Toplumsal Cinsiyet-Biyolojik Cinsiyet Kavramlan
Yillardir, 'toplumsal cinsiyet' kavraminin anlaml uzerinde durulmaktadir. Bircok arastirmaci calismalarina, kavram kargasasindan kacinmak icin oncelike 'toplumsal cinsiyet (gender)'ve "biyolojik cinsiyet (sex)' e iliskin tanimlamalarini yapip, hangisini ne anlamda kullanacagini aclklayarak baslamaktadir. Bircok bilim adami bu ayrimin son derece onemli oldugunu savunurken (or., Beall & Sternberg, 1993, s. 15; Berndt ve Heller, 1986, s. 889; Connell, 1998, s. 25; Eagly, 1995, s. 146; Hughes ve Noppe, 1985, s. 99; Strong ve DeVault, 1994, s.10) kucuk bir azinlik boyle bir ayrimin gereksiz oldugunu ileri surmektedir (or., Durkin, 1995, s. 150; Lylton ve Romney, 1991, s.269; Maccoby, 1988, s.755). Ikinci gruptakiler, boyle bir ayrimin gereksizligine gerekce olarak da hangi davranisim biyolojik temelli, hangisinin psikolojik-kulturel temelli oldugunun hala iciden cikilamamis bir sorun olusunu ve bu cozumlemenin belli bir kavramsallastirmaya gidilerek saglanamayacacagini gostermektedirler (Lytton & Romney, 1991, s.269). Aslinda 'biyolojik cinsiyet (bir bireyin biyolojik olarak kadm mi erkek mi oldugu)' ile 'toplumsal cinsiyet (kadm ya da erkek olmanin psikolojik ve sosyo-kulturel getirileri)' arasinda bir ayrim yapmak cok da zor degilmis gibi gorunmektedir. Ancak, gercekten de neyin biyolojik temelli, neyin psikolojik temelli oldugunu ayirt etmek her zaman cok kolay olmamaktadir.
Toplumsal cinsiyetin, bireyin toplumsallasma surecinde kadinsi ve erkeksi roller isiginda icsellestirdigi nitelikler, tutumlar, inanclar, tercihler ve davranislardan ibaret oldugu dusunulur. Ancak, Deaux ve Major' a gore (Aktaran: Korabik, 1997, s. 293) 'toplumsal cinsiyet' insanlarin eszamanli olarak hem digerlerinin algilayicilari, hem digerlerinin algilarini hedefleri ve hem de kendilerinin algilayicilari olduklari karmasik toplumsal etkilesim sureci yoluyla belirlenir. Yani, 'toplumsal cinsiyet' ayni zamanda bireylerin digerlerine iliskin beklentilerini, digerlerinin bireye yonelik beklentilerini ve bireyin kendine yonelik beklentilerini kapsar (Korabik, 1997, s. 293).
Biyolojik cinsiyetve toplumsal cinsiyet kavramlan arasmdaki farki gozler onune seren en guzel anlatimlardan biri, Kimball' in toplumsal cinsiyete iliskin su aciklamasidir: "Insanlarin toplumsal cinsiyetleri yoktur, onlar toplumsal cinsiyetlerini kendileri yapilandirirlar" (Aktaran: Walsh, 1997, s. 7).
Toplumsal Cinsiyet Kalipyargilari
Kahpyargilar, 'siniflandirma' surecinin dogurgulandir ve siniflandirma surecinde oncelikle en cok goze carpan, yani gorulebilirligi yuksek olan nitelikler temel alinir.
Daha once de deginildig gibi, cinsiyet son derece gorulebilir bir toplumsal siniflandirma olcutudur (Biernat, 1991a, s. 567, 1991b, s. 351; Deaux, 1984, s. 105; Maccoby, 1988, s. 756). Cinsiyetten daha kalici ve kolaylikla tanimlanabilen bir baska toplumsal kategori duslemek guctur (Biernat, 1991a, s. 567, 1991b, s.351; O'Leary ve Hansen, 1984, s.134). Bu durum, cinsiyet kalipyargilarinin ne kadar yaygin ve etkili oldugunu aciklamada bir baslangic noktasi olusturabilir.
Toplumsal cinsiyet kalipyargilari, tum kadinlarin ve tum erkeklerin sahip oldugu varsayilan bireysel ve davranissal niteliklere iliskin, son derece kati asiri genellenmis dusuncelerdir (Strong & DeVault, 1994, s. 25). Bunlar, kadin ve erkek davranislari icin iyi tanimlanmis toplumsal recetelerdir (Hughes & Noppe, 1985, s. 75). Bu kahpyargllar, bir cinsiyetin uyeleri icin, diger cinsiyetin uyelerin kiyasla daha uygun oldugu dusunulen degerleri, yonelim ve davranislari icerir ve bunlar da bir toplumda kadinlarin ve erkeklerin nasil davranmasinin beklendigini ortaya koyar (Shaffer, 1994, s. 154; Williams & Best, 1982, s. 154; Williams ve Best, 1990, s. 25).
Kalipyargilarla ilgili arastirmalarda toplumsal cinsiyet kalipyargilari oldukca buyuk bir yer tutar (Deaux, 1984, s. 107). Onceleri daha cok irksal kahpyargilar uzerinde durulmus, daha sonra sirayi fiziksel cekicilik, yaslilik, ekonomik durum gibi konular almis ve ardindan da toplumsal cinsiyet, kalipyargi arastirmalarinin en gozde konusu durumuna gelmistir (Deaux ve Lewis, 1984, s. 992). Bu arastirmalarin baslangici sayilabilecek olan Broverman ve arkadaslarinin1960'lann sonlarinda ve 1970'lerin baslarinda yurutmus olduklari buyuk orneklemli arastirmalarin sonuclari, kadinlarda ve erkeklerde farkli kisilik ozellikerinin olduguna iliskin yaygin kabul goren sonuclar ortaya koymusur (Broverman, Vogel, Broverman, Clarkson ve Rosenkrantz, 1972, s. 75). Bu arastirmada katilimcilarin %75'inden fazlasi kadinlarin ve erkeklerin 41 ozellik acisindan acikca ayristigini soylemislerdir. Bunlar istatistiksel cozumlemeler yoluyla Tablo 1'de, 29 erkek-degerli nitelik (yetkinlik kumesi) ve 12 kadm-degerli nitelik...
|
