|
Article Excerpt
Ozet
Turk tarihinde bir donum noktasi olan Tanzimat donemi, devlet ve toplum yapisinda onemli degisiklikleri beraberinde getirmistir. Fikri ve sosyal alanda bu degisimin bariz olarak hissedildigi kurumlardan biri de ailedir. Bu donem romanlari oncelikle toplumu egitmeyi amaclamis ve romanlarda kadinin yeri egitim ve batililasma ekseninde ele alinmistir. Elestirilen kadin tiplerinin yani sira, idealize edilmis kadinlara da yer verilmistir. Bu degerlendirme, tarih kitaplarinda goremedigimiz, kadinin yasadigi degisimi somut ve detayli orneklerle sunma amacini tasimaktadir.
Anahtar Kelimeler Tanzimat, kadin, hikaye, roman, batililasma.
**********
Tanzimat fermani ile birlikte yeni ve farkli bir medeniyet dairesine giren Osmanli Devleti siyasi, sosyal, fikri ve idari yapusinda onemli degisiklikler yapmistir. Pek cok sahada kendisini derinden hissettiren bu degisimin altinda yatan amac, bozulan kurumlari islah etmek ve gelismis dunya devletlerinin ileri yonlerini ornek alarak, devleti ve halkiyla guclu bir yapi ortaya koyabilmekti. Bu gecis surecinde, sosyal yapi icerisinde aile kurumunun ve kadinin yasadigi degisim, oldukca onemli gelismeleri ve basarilari beraberinde getirmistir. Sosyal hayatin kucuk bir ornegi olan aile ve ailenin onemli bir uyesi konumunda kadinin sahip oldugu gelisme cizgisi, ayni zamanda Tanzimat'in toplum hayatina ne derece tesir ettigini de ortaya koymaktadir.
"Tanzimat devrinde, kadinln ev icinden dis dunyaya yonelmesi, zaruretten cok modaya kapilmasi ile olur. Bunda Misirli kadinlarin da tesiri gorulur. Kirim savasi, yillarinda, Hidiv ailesi cesitli sebeplerle Istanbul'a gelir. Hidiv ailesinin hanimlarinin kilik kiyafet, eglenme tarzi ve davranislari Istanbul hanimlarindan daha acik, serbest ve alafranga tarzdadir" (Ugurcan, 1992, s.498). Kadinin disariya acilmasinda diger ulkelerdeki hemcinslerinden etkilenmesi ve gazeteler vasitasiyla batidaki gelismelerden haberdar olmasi onemli rol oynamistir.
Edebiyat cevrelerinde donemin yaygin gorusu, halki egitmek amacini, tasiyan eserler yazmak ve bu eserler araciligiyla okuyucuya bir takim mesajlar vermektir. Yazarlar oncelikli sorunun halki egitmek oldugunu bildikleri icin, gerek makalelerinde, gerekse hikaye ve romanlarinda yol gostericilik misyonunu benimsemislerdir. Devlet yonetiminden sorumlu olan kisiler, kiz cocuklarina yonelik rustiyeler acarak kadinlarin tahsili konusuna onemle egilirken, yazarlar da eserlerindeki itibari alemlerde kadina yonelik elestirileri veya idealize edilmis kadin tiplerini sunarak okuyucuyu, dolayisiyla halki farkli ve etkin bir yolla egitmeye calismislardir.
Tanzimat romancilari, yazdiklari eserlerde kadin konusuna farkli acilardan yaklasmislardir. Pek cok yazarda ortak konu olarak kadinin toplumdaki statusu sorgulanirken kimi romanlarda kadin kendine ozgu vasiflariyla bireysel olarak ele alinmis, kimilerinde de belli bir kesimi temsil eden tipler seviyesinde islenmistir. Romanlarda karsimiza cikan elestiriler olumsuz yonleriyle on plana cikarilan kadinlar uzerinde yogunlasir. Olay orgusundeki catisma, "olan" ile "olmasi gereken" arasinda yasanlr. Eski hikayecilik geleneginin izlerini tasiyan bu donem romanlarimizda tipler "iyi" veya "kotu" seklinde tek boyutlu olarak ele alinmislardir. Yazarin dogrularini, savunan roman kahramanlari onemli olcude idealize edilirken, elestirilerin yoneltildigi kisiler romanin basindan sonuna kadar tek bir cizgi uzerinde ilerleyerek, farkli davranis sekilleriyle okuyucuyu sasirtmazlar.
Tanzimat doneminde, kadinin statusu hakkinda bilgi veren pek cok gazete makalesi, arastirma ve belge mevcuttur. Biz de, bu donem sanatcilari edebi eser vasitasiyla toplumu egitme gayesi guttukleri icin, romanlarda islenen kadinla ilgili dusuncelerin, devrin toplum yapisi ve toplumun kadina bakisini yansitacagini dusunerek kadinin dunyasinin itibari alemde nasil kurgulandigini tespit etmeye calitik. Donemin sartlari, yazarin kisiligi ve hayat hikayesi vb. unsurlarin olaylarin yorumlanmasinda ve kahramanlarin degerlendirilmesinde etkili oldugunu soyleyebiliriz. Nitekim yazar, "milli kulturun korunmasina hizmet ettigi kadar, yeni degerlerin kazanilmasina da katkida bulunur. Yeni degerler kabul gorsun veya gormesin, beserin ortak tutkulari, ozlemleri ve duyuslari olarak esere yansir. Catisma, diger bir ifadeyle, ferdi olanla haricte bulunan arasindaki fark, onu arayisa yoneltir" (Kavaz, 1991, s.218).
Kadinin toplumdaki statusunu degerlendirirken, yazarin egitimi, ahlak anlayisi milli degerlere bagliligi, gibi ferdi ozellikleri kimi yerlerde kahramanlarinin yaninda ya da karsisinda yer almasina sebep olmustur.
Inceledigimiz romanlarin tamami, donemin sosyal yapisini en fazla yansitan romanlardir. Hepsinin erkek yazarlar tarafindan kaleme alinmis olmasi, kadinin erkegin bakis acisina gore degerlendirilmesi sonucunu beraberinde getirmis ve buna bagli olarak kadin, pek cok romanda erkekler karsisindaki davranislarina gore degerlendirilmistir.
Tanzimat donemi romanlarimizda karsimiza cikan kadin tiplerini su sekilde siniflandirabiliriz:
1. Anneler
2. Esir Kadinlar
3. Entrikaci Kadinlar
4. Yabanci Asilli Kadinlar
5. Feminist Kadinlar
6. Erkege Ozenen Kadin
7. Ideal Kadinlar
1. Anneler
Tanzimat donemi romanlarimizda yazarlarin, kahramanlarin yani sira onlarin aileleri hakkinda da tanitici bilgiler vermelerinin sebebi, olumlu veya olumsuz tiplerin ortaya cikmasinda anne ve babanin verdigi egitimin onemine isaret etmek icindir. Babanin cok fazla on planda olmadigi bu romanlarda annenin otoritesinden mahrum olan kahramanlarla cocuklarina kotu ornek teskil eden anneler elestiri konusu yapilmistir. Dikkat edersek karsi guc grubunda yer alan kisiler, tek baslarina olaylardan sorumlu tutulmazlar. Mutlaka bu duruma birinci derecede sebep olan kisilere gonderme yapilir. Bu kisilerin basinda cocugun kendisine ornek olarak sectigi anne ve baba gelmektedir. Psikolojiye gore cocugun hayat, boyunca elde ettigi basarilarin veya basarisizliklarin temelinde kendisine ornek aldigi kisilerin uzerinde birakmis oldugu etki onemli olcude rol oynamaktadir. "Erkegin bir kadinla ilk ve en onemli deneyimi annesidir ve bu kendisini bicimlendirmesinde ve etkilemede en guclu deneyimdir. Kendilerini annelerinin buyuleyici etkisinden kurtarmayi sonuna degin basaramayan erkekler vardir. Onemli olan yalnizca annenin nasiI davrandigi degil, cocugun annesinin davranisini, nasiI hissettigidir. Her cocukta bulunan anne imaji, annenin dogru bir portresi degil, bir kadin imaji yaratmada dogustan var olan kapasitenin yani 'anima'nin ortaya cikardigi ve renklendirdigi bir portredir. Daha sonralari bu imaj, erkegin yasami boyunca ilgi duyacagi, kadinlarin uzerine yansinlacaktir" (Fordham, 2001, s.66-67).
Tanzimat donemi romanlarimizda yer alan anne tipini iki genel baslik altinda degerlendirebiliriz:
1. Cocugun egitimine hicbir katkisi olmayan pasif anne tipi
2. Babayla birlikte veya babanin yoklugunda cocugunun egitimini ustlenen anne tipi
Birinci grupta yer alan anneler, yazar tarafindan norm karakter olarak kullanilan kisilerdir. Bu kisiler romanlarda, soz ve davranislariyla cok fazla on plana cikmazlar. Ancak bas kisinin davranis sekillerinin ve karakter ozelliklerinin izahinda onemli rol oynarlar. Cunku kahramanlarin sergiledigi kotu davranislarin sorumlulugu surekli baskalarina veya kendisi disinda gelisen sartlara baglanmaya calisilir. Sorumluluk cogunlukla aileye ve aile egitimine yuklenir. Romanlarda elestirilen erkek veya kadin kahramanlarin olumsuz davranislarinin sebebi olarak iyi bir aile egitimi almamalari ve basibos birakilmalari gosterilmektedir. Bu basiboslugun, babanin yoklugu ve annenin pasif konumuyla iliskilendirildigini, buna karsilik, idealize edilmis kahramanlarin da iyi bir egitim aldiklan ve babasiz olsalar bile annenin rehberliginde hayah taniyarak onun tecrubelerinden istifade ettiklerini soyleyebiliriz.
Romanlarda babanin eksikligini yazar doldurmaya calismaktadir. Olaylar karsisinda gerekirse romana mudahale eden yazar telkinleriyle ve tenkitleriyle kahramanlarini yonlendirir. "Tanzimat gibi mutlak otoritelerin zaafa dustugu sureclerde dunya gorusu hala mutlakci olmaya devam ediyorsa yazara babalik gorevi duser. Her Tanzimat yazarinin icinde bir murebbi-i efkar gizlidir; her satir 'nazende tifl'in terakkisi icindir" (Parla, 1993, s.19). Tanzimat donemi romanlanmizdaki kahramanlari, baba otoritesi ve anne egitimi acisindan degerlendirdigimiz zaman, idealize edilmis tiplerin babadan veya anneden iyi bir egitim aldiklarini baba olmus olsa bile, bu eksikligin anne tarafindan basarili bir sekilde dolduruldugunu gormekteyiz. Cesitli yonleriyle elestirilen dejenere tipler ise baba otoritesinden yoksun olmakla birlikte, bu kisilerin anneleri de oldukca pasiftir. Yolunu kaybederek kendisini ve hayah taniyamayan cocuk, hayatindaki bu boslugu farkli sekillerde doldurmaya calisir. Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdasi adli romaninda Bihruz, bu tipin en belirgin temsilcisidir. Kendisine yabanci unsurlari klavuz edinerek daha da cok yolunu sasiran Bihruz'un traji-komik durumunu hazirlayan en onemli sebep, iyi bir aile egitimi almamis olmasidir. Farkh cinsiyetlere sahip olmalarina ragmen Bihruz ile Ahmet Mithat Efendinin Jon Turk romanindaki Ceylan birbirine cok benzeyen iki tiptir. Ceylan da yanlis kaynaklara yonelerek kendisine ve icinden ciktigi toplumun degerlerine yabancilasmis bir insandir. Ceylan'in boyle bir kisilige sahip olmasinda anne ve babasinin etkisi oldukca fazladir. Nitekim Ceylan'in annesi Sezayidil Hanim, kocasi Kazim Bey gibi batililasmayi ve gelismeyi sekilden ibaret kabul eden alafranga yasayisa merakli bir insandir. Yazarin verdigi bilgilere gore Sezayidil Hanim; "gayet alafranga, hatta yasi kirki gecmis oldugu halde henuz geregi gibi sakrak, fikirdak bir suhtur, bir seydadir. (...) Sezayidil acik mesrepli bir kadindir. Ama busbutun acilarak kendisini kepaze edecek ahmaklardan degildir. Guzel ve yosma erkegi sever. Her nerede olursa olsun kendisine karsi gulumseyen erkeklere mukabele-i bil-mislden cekinmez. Bu nokta-i nazardan denilebilir ki Ceylan'in Nurullah Bey'le olan musahabesinde gosterdigi o serbestane curetlerin bir kismi da validesinden bu yolda elde ettigi temessuklar eseridir" (Ahmet Mithat Efendi, 1999, s.74-75). Bu ozellikleriyle Sezayidil Hanim, yasitlarina gore oldukca farkli bir tip olarak bize tanitilir.
Namik Kemal'in "Intibah" romaninda Ali Bey, okullarda iyi bir egitim almis, yabancl dil ogrenmis bilgili bir...
|
